31/08/2015

Zasada uprzywilejowania pracownika

Uprzywilejowanie pracownika dotyczy każdej osoby i wynika z art. 18 kodeksu pracy.

Przywilej to prawo do korzystania ze szczególnych względów lub możliwość uchylenia się od jakiegoś powszechnego obowiązku. Skojarzenie z przywilejami w pracy dotyczy najczęściej takich tematów jak emerytury górnicze czy mundurowe, ochrona dla działaczy związkowych a także gwarancja pracy dla osób w wieku przedemerytalnym. Tak naprawdę uprzywilejowanie dotyczy każdego pracownika - gwarantowane jest przez kodeks pracy.

Na czym polega to w praktyce? Zasada jest dość prosta, każdy pracownik ma prawo wycofać się z oświadczenia, które złożył pracodawcy w dowolnej sprawie. Warunek jest jeden - propozycja, na którą przystał pracownik, musi być dla niego mniej korzystna niż przepisy prawa pracy. W praktyce oznacza to, że wszędzie tam, gdzie kodeks pracy przyznaje pracownikowi jakieś uprawnienie, a pracownik się go zrzeknie, istnieje możliwość, aby się z takiej deklaracji wycofać. Pozwala na to wprost art. 18 kodeksu pracy, który stanowi, że postanowienia umów o pracę oraz innych aktów, na których podstawie powstaje stosunek pracy, nie mogą być mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy. Co więcej, postanowienia tych umów i aktów, mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy, są nieważne; zamiast nich stosuje się odpowiednie przepisy prawa pracy. Całość tego mechanizmu składa się na zasadę uprzywilejowania pracownika i automatyzmu prawnego prawa pracy.

Czy to praktyczny problem, czy tylko abstrakcyjna zasada prawna? Zdecydowanie to pierwsze. Prawu cywilnemu, które ma zastosowanie, gdy wynajmujemy mieszkanie, kupujemy samochód zawieramy umowę o dzieło, towarzyszy zasada swobody umów. Sprowadza się ona do prostej reguły - to, co nie jest wprost zakazane, jest dozwolone. Możemy więc według naszego uznania ustalać wysokość czynszu mieszkania, ustalać liczbę rat, w których zapłacimy za samochód czy też umówić wysokość kar umownych za niezrealizowanie dzieła w terminie.

Wydawałoby się, że ta sama swoboda towarzyszy nam w regulowaniu spraw związanych z pracą. Tak nie jest. Ustawodawca, chroniąc prawa pracownika, przewidział wiele sytuacji, w których zrezygnował z możliwości oddania pracownikowi i pracodawcy swobody ukształtowania zasad współpracy. Stąd konkretność i sztywność wielu przepisów kodeksu pracy. Nie wolno także nakładać na pracownika obowiązków, których nie przewiduje kodeks pracy albo nakładać obowiązków bardziej dolegliwych, dalej idących, niż te kodeksowe.

Jak to wygląda w praktyce? Nie wolno płacić pracownikowi mniej niż wynagrodzenie minimalne, nie można zlecać mu pracy ponad 13 godzin dziennie. Nie można nie stosować zasad BHP. Zgoda pracownika nie ma tu znaczenia, a jeśli nawet ją wyraził, to jest ona nieważna, niewiążąca i nie wywołuje skutków prawnych. Problem może pojawić się też w innym miejscu. Niektóre zapisy umów o pracę mogą być interpretowane jako korzystniejsze dla pracownika niż przepisy prawa pracy. Przykładem może być sytuacja, w której pracownik negocjuje z pracodawcą dłuższy okres wypowiedzenia umowy o pracę, np. 5 miesięczny, niż kodeksowy. Może być to uznane za korzystniejsze dla pracownika niż najdłuższy, gwarantowany przez kodeks - 3 miesięczny okres. Korzystniejszy, bo dający pracownikowi szansę na większą stabilność zawodową i lepsze zabezpieczenie przed ryzykiem bezrobocia. Może się jednak okazać, że pracownik znajdzie lepszą pracę i sam będzie chciał zrezygnować z zatrudnienia u dotychczasowego pracodawcy. Wtedy, mimo że okres wypowiedzenia umowy został wydłużony na jego korzyść i za jego zgodą, pracownik może domagać się skrócenia okresu wypowiedzenia do ustawowego, jako korzystnego w danej chwili. To, co dzisiaj jest dla pracownika korzystniejsze, jutro już nie musi tak być postrzegane.

Zasada uprzywilejowania pracownika jest jednocześnie zasadą korzystności, w której to pracownik, na każdym etapie zatrudnienia, ma możliwość stosowania takich modyfikacji warunków zatrudnienia, które są dla niego lepsze. Powyższe rozważania wynikają w szczególności z dorobku orzeczniczego sądów pracy. W wyroku z dnia 26 marca 2014 r. Sąd Najwyższy orzekł, że: "dopuszczalne jest umowne postanowienie o skróceniu okresu wypowiedzenia umowy o pracę dokonanego przez pracownika. Ważność takiego postanowienia musi zostać oceniona poprzez pryzmat zasady uprzywilejowania pracownika z art. 18 k.p. Korzystność postanowienia umowy powinna być oceniona na chwilę zawarcia umowy, a nie na chwilę dokonania wypowiedzenia. Ocena ta powinna być w miarę możliwości zobiektywizowana. Powinna jednak uwzględniać okoliczności faktyczne każdej sprawy. Nie powinno ulegać wątpliwości, że dokonanie wypowiedzenia przez pracownika z krótszym okresem wypowiedzenia jest dla niego, z reguły, korzystne. W ocenie postanowień umownych konieczne jest również uwzględnienie woli pracownika, który może mieć interes w wyrażeniu zgody na pozornie niekorzystne dlań rozwiązania. Istotne może się więc okazać nawet subiektywne przekonanie o korzystności postanowienia umownego".

W wyroku z dnia 13 marca 2013 r. Sąd Najwyższy orzekł, że: "zwolnienie pracownika z obowiązku świadczenia pracy jest obiektywnie niekorzystne dla pracownika, czego nie zmienia zachowanie prawa do wynagrodzenia. Z tego względu porozumienie pracownika z pracodawcą dopuszczające takie zwolnienie powinno być szczególnie uważnie ocenione w świetle przepisów o wadach oświadczeń woli i pod względem zgodności z zasadą uprzywilejowania pracownika (art. 18 § 1 i 2 k.p.)". Natomiast w wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 8 lipca 2010 r. wskazano, że: "jakiekolwiek postanowienia umowne, wyłączające obowiązek zapłaty przez pracodawcę odszkodowania w przypadku rozwiązania umowy o pracę w określonym trybie, należy uznać za nieważne na podstawie art.101(2) k.p. w związku z art.18 k.p.".

Co to w praktyce oznacza dla pracodawców? Po pierwsze to, że wyobraźnia, która podpowiada czasem w praktyce kadrowej pomysły niestandardowe, powinna przejść przez filtr zgodności z prawem pracy. Dlatego, że zaakceptowane przez pracownika pomysły mogą w sytuacji konfliktowej zostać skutecznie zakwestionowane w oparciu o zasadę uprzywilejowania i automatyzmu prawnego prawa pracy. Po drugie to, że budowanie przepisów korporacyjnych musi uwzględniać realia polskie. Wiele firm funkcjonuje w otoczeniu międzynarodowym i budowanie ich standardów kadrowych polega na prostej implementacji dorobku korporacji. Taka operacja może się nie udać, bo realia krajowe w zakresie prawa pracy najczęściej się różnią. Jest także trzeci powód, nie ma sensu budować rozbudowanego systemu kontroli i kar dla pracowników, np. za naruszanie zakazu konkurencji lub dochowania tajemnicy przedsiębiorstwa, gdy wykraczają one poza ramy kodeksu pracy.

Podpis pracownika w pewnych sytuacjach cofnąć łatwo, opieranie na nim strategii kadrowej spółki może być czasami złudne, szczególnie, gdy do umowy o pracę próbuje się przemycić treści, które z regułami kodeksu pracy pozostają w dość luźnej zgodności.

 

Grzegorz Ilnicki - Trener Grupy ODiTK

 

 

 

Autor artykułu
GRZEGORZ ILNICKI
9/07/2021

Trening silnej woli latem (i nie tylko) – to możliwe!

Siła woli to pojęcie, o którym słyszy się stosunkowo często. Zazdrościmy jej tym, którzy ją mają....

21/06/2021

Inspiracja i pragmatyzm – program rozwojowy dla menadżerów w modelu 70:20:10 (case study)

Najbardziej lubię się uczyć na przykładach. Jest w nich dużo inspiracji, ale i lekcji o tym, co...

7/06/2021

Eksperymentowanie - Agile Mindset od kuchni

Zarządzanie w środowisku, w którym nie zachodziły częste zmiany, było relatywnie łatwe. Gdy jest...

24/05/2021

Jaka piękna katastrofa – lekcje płynące z Misji Apollo 13

Wszyscy wiemy, że warto uczyć się na sukcesach. A ja, tak jak bohater filmu Ridleya Scotta „Dobry...

10/05/2021

Nowe potrzeby to nowe benefity – jak zapewnić pracownikom wsparcie psychologiczne

Nowe potrzeby pracowników wymagają świeżego spojrzenia na benefity.

27/04/2021

Agile Mindset – hit czy kit?

Agile, agility, agile mindset, zwinność, agile leadership - to hasła, które od miesięcy są na...

19/04/2021

Na „covidową rzeczywistość” odpowiedz realizmem

Czy wiesz, że większość ludzi poświęca ponad 80% swojego życia na rozpamiętywanie tego, co było lub...

15/03/2021

Leadership w nowej normalności

O transformacji przywództwa mówiono od przynajmniej 10 lat. Jednak to ostatni rok pokazał prawdziwe...

18/01/2021

Zarządzanie konfliktem – ważny element dobrego przywództwa

Burza i pioruny, a potem ciche dni – znasz to? A może jednak od początku cisza, ale atmosfera w...

10/12/2020

Od czego zacząć, gdy spada sprzedaż?

Spadek sprzedaży stawia zarządzających firmą przed dylematem, jak najlepiej na zmiennym rynku...

27/11/2020

Czy sprzedawać wszystkim klientom?

Kiedy spadają przychody, rodzi się pokusa, by sprzedawać wszystkim klientom, którzy się pojawią....

18/11/2020

Zwinność jest wtedy, gdy piłka jest w grze – krótki przewodnik po AGILITY

W sporcie zwinność jest bezcenna. Szybkie podania, przejęcia, zmiany, przepływ energii między...

22/10/2020

Kogo zatrudnić na Dyrektora Sprzedaży? To zależy, co i jak ma sprzedawać

Firma chce się rozwijać, walczyć o rynek, w „covidowych” warunkach dodatkowo poszerzyła lub...

30/09/2020

Oczywiste problemy biznesowe i nieoczywiste odpowiedzi w czasach Covid-19

Wiele firm staje przed wyzwaniem dalszego projektowania swojego wzrostu w wyjątkowo zmiennym...

29/09/2020

Wirtualne przywództwo, czyli lider w digitalnym świecie

Przywództwo to świadomy wybór, sama charyzma nie wystarczy, by być dobrym liderem.

28/09/2020

Strategia w czasach pandemii

Często kryzys, obok zagrożenia, stwarza nowe okazje. Aby je dostrzec, trzeba być elastycznym....

4/09/2020

Tarcza 4.0. i kolejne zmiany w prawie pracy

Kolejna tarcza antykryzysowa wprowadziła sporo ważnych zmian w prawie pracy.

22/08/2020

Kontrolujesz własne decyzje? O pułapkach, które funduje nam mózg

Mózg wpada w wiele różnych pułapek, z których nie zdajemy sobie sprawy. A one mają wpływ na...

4/08/2020

BIM Koordynator – pierwsza linia obrony

2020 będziemy pamiętać jako rok Covid-19. Ale zapamiętamy go również jako rok gwałtownej rewolucji...

30/07/2020

Inne podejście do sukcesji

Wiadomo, że słowo 'sukces' kojarzy się pozytywnie. A co się stanie, kiedy dodamy do niego dwie...

29/06/2020

Are you ready to go online? Jak przygotować handlowców do transformacji sprzedaży

O transformacji sprzedaży do online mówiono od kilku dobrych lat, ale była to raczej aspiracja,...

15/06/2020

Projekt ekstremalny od środka – the good, the bad and the ugly

Niezwykłe czasy rodzą niezwykłe historie. Przedstawiam anatomię z projektu, który okazał się być...

1/06/2020

Jak motywować w nieprzewidywalnych czasach

Menadżerowie wciąż poszukują skutecznych sposobów motywowania swoich pracowników. A jeśli w tzw....

27/04/2020

O co tyle krzyku z odpornością psychiczną?

Wyobraź sobie, że jesteś wysoko w górach. Pogoda może zmienić się w każdej chwili. Czasem świeci...

6/04/2020

Ty kontra stres – o mądrej rozgrywce i przygotowaniu na nowe

Pamiętam, jak w 2008 roku pisałem artykuły o zarządzaniu stresem w obliczu kryzysu ekonomicznego,...

30/03/2020

Rozwój w czasach zarazy

Rozwój znajduje się w ćwiartce matrycy Eisenhowera: WAŻNE/NIEPILNE – tak pokazują moje...

23/03/2020

Liderze - doładuj pozytywne emocje

O różnicach pomiędzy byciem menadżerem a liderem powiedziano już bardzo dużo. Aktualna sytuacja to...

13/03/2020

Jak oswoić niepewność – redukuj swój lęk

Kto z nas lubi się bać? Nie chcemy lęku. Unikamy go na różne sposoby (mniej i bardziej zdrowe)....

13/03/2020

Praca zdalna – kluczowe kwestie prawne

W związku z przyspieszonym transferem do pracy zdalnej, stykamy się z pytaniami ze strony działów...

3/03/2020

Jak cię widzą, tak ci płacą – o znaczeniu ubioru w biznesie

Mówi się, że nie powinniśmy oceniać książki po okładce. A i tak często to robimy - wydajemy opinię...

24/02/2020

Zwinność wodospadu, czyli agile mindset

Turkusowe zarządzanie, samoorganizujące się zespoły, zwinność organizacji. Znamy to, prawda? Te i...

29/01/2020

Project management z perspektywy czasu – jak było i jak będzie

Kiedy poprosiliśmy ministra gospodarki o honorowy patronat nad konferencją Project Management,...

16/12/2019

Samoorganizujący się zespół? Tak, ale po sFRISowaniu

Typowa sytuacja: dołączyłeś do projektu Agile i wiesz, że macie stać się zespołem...

4/12/2019

Goodness is good for business – kilka słów o programach wellbeing

Weekend trwa jeszcze w najlepsze, a Ty myślisz tylko o tym, że następnego dnia musisz iść do pracy....

15/11/2019

Rozwój po nowemu – WOW w procesach rozwojowych

Zmiana pokoleniowa w firmach, wszechobecna technologia i rzeczywistość VUCA kształtują nowe...

28/10/2019

Taki mamy klimat – globalne ocieplenie a przyszłość zarządzania projektami

Nie lubimy zmian. Byłoby świetnie, gdyby sprawy mogły podążać ustalonymi od dekad ścieżkami, gdzie...

8/10/2019

Uważny, obecny i skuteczny, czyli mindfulness lidera

Nie masz chwili wytchnienia. Nadmiar obowiązków, presja, pośpiech, konflikty, zmiany, oczekiwania,...

17/09/2019

Digitalne docenianie – spróbuj, co ci szkodzi

Słowa mają siłę. Szczególnie te, które wyrażają docenienie. Ale jak ich używać, gdy zwykłe...

26/08/2019

Wdrożenie BIM to droga do sukcesu - o ile nie idziesz na skróty

W branży budowlanej, jednej z branż sektora bądź co bądź usługowego, sukces opisany jest w bardzo...

6/08/2019

Program rozwojowy od kuchni – doprawiony 70:20:10

Zainspirowała mnie ostatnio międzynarodowa firma dostarczająca produkty żywnościowe bezpośrednio do...